Wie was Hertzog?

Deel van ons reeks: Figure uit die Suid-Afrikaanse geskiedenis.

In die geskiedenis van Suid-Afrika is daar min figure wat soveel blywende invloed gehad het, én soveel verdeeldheid gesaai het, as generaal J.B.M Hertzog. Gebore op 3 April 1866 in die Oranje Vrystaat en oorlede op 21 November 1942, was Hertzog ’n man van beginsels, maar soms tot sy eie nadeel.

Hy het as generaal in die Tweede Vryheidsoorlog teen die Britse Ryk geveg en het onder Boere sy naam gevestig as ’n bekwame bevelvoerder, bekend vir guerrillaoorlogvoering en republikeinse lojaliteit. Maar dit was ná die oorlog dat sy invloed eers werklik nasionaal begin tel het.

In 1914 het Hertzog weggeskeur van Louis Botha en Jan Smuts se Suid-Afrikaanse Party. Hy het die Nasionale Party gestig – ’n organisasie wat Afrikanernasionalisme, kulturele selfbeskikking en taalregte bo lojaliteit aan die Britse kroon geplaas het. Hierdie besluit het nie net die politiek nie, maar ook die kulturele landskap van die land verander.

As Eerste Minister van 1924 tot 1939 het Hertzog verskeie beleidshervormings ingestel wat die Afrikanerposisie versterk het. Sy koalisie met die Arbeidersparty – die sogenaamde Paktregering – het wit werkers bevoordeel en sosiale maatreëls bevorder. Belangriker nog, Afrikaans is in 1925 amptelik as landstaal erken – gelykstaande aan Engels – wat die simboliese kruin van Afrikaanse selfbevestiging verteenwoordig het.

Tog was Hertzog nie sonder kontroversie nie. Sy politieke styl en beleid het Engelse Suid-Afrikaners vervreem, en sy vroeë rasselyne in wetgewing het die grondslag gelê vir wat later apartheid sou word. Teen die einde van sy loopbaan het sy neutraliteit in die aangesig van Nazi-Duitsland hom sy amp as Eerste Minister gekos – Jan Smuts het in 1939 weer oorgeneem nadat Hertzog geweier het dat Suid-Afrika oorlog teen Duitsland verklaar.

Miskien moet ons ook erken: Hertzog het nie noodwendig uit simpatie met Duitsland opgetree nie, maar eerder – soos baie voor hom – geweier om aan die kant van die Britse Ryk te veg.

Dood en Nalatenskap

Hertzog is op 21 November 1942 oorlede op die ouderdom van 76.

In 1977 is ’n vier meter hoë standbeeld van hom op die grasperk voor die Uniegebou opgerig. Die beeld is op 22 November 2013 verwyder en na ’n nuwe ligging in die tuine verskuif. Die brille is intussen van die beeld verwyder, maar dit het andersins in goeie toestand gebly. Die verwydering is gedoen om plek te maak vir ’n nege meter hoë standbeeld van Nelson Mandela – ’n simboliese verskuiwing in Suid-Afrika se politieke landskap.

Op ’n ligter noot het aanhangers van Hertzog hom vereer met ’n gebak wat vandag nog bekend is op tee-tafels regoor Suid-Afrika: die Hertzoggie. ’n Konfyttertjie met ’n klapper-meringuelaag wat sy naam lank oorleef het.

Hertzog is ook uniek in die sin dat hy die enigste Eerste Minister van Suid-Afrika was wat onder drie Britse monarge gedien het: George V, Edward VIII en George VI.

Laat weet wat jy van generaal Hertzog dink – was hy ’n held, ’n verdeler, of iets tussenin? Deel jou mening in die kommentare hieronder en help ons om die gesprek oor ons geskiedenis lewendig te hou.